دیده بان طبیعت بختیاری

گندمان هنوز هم در آتش نادانی و کم توجهی در حال سوختن است.

شامگاه روز چهارشنبه(1/7/88) نگارنده به همراه یکی از دوستان از تالاب بازدید داشته تا از صحت و سقم خبر اطفائ حریق مربوط به صبح آن روز اطمینان حاصل شود.

در حاشیه ی تالاب زنبوردار پیر، پدرانه ما را همراهی کرده و اطلاعات ارزشمندی از آتش سوزی تالاب در اختیارمان قرار داد. البته اگر این بلدچی باتجربه نبود به سختی افتادن ما در نیزارهای تالاب حتمی بود، چرا که برگشت ما با غروب خورشید و تاریکی شب مصادف شد.

 شوربختانه دیدیم حریق همچون آتش زیر خاکستر در عمق خاک غنی شده از هوموس، در حال پیشروی است و با وزیدن باد شعله های آتش در حال زبانه کشیدن، و اما تالاب تنها و بدون یاور.

برخلاف خبر مهار و اطفائ حریق که توسط مسئولین محیط زیست استان اعلام شده است گندمان در حال سوختن و نابودی است و ظاهرا" با استفاده از وسایل اطفائ حریق ابتدایی مثل بیل و تانکر سم پاش و ... ، ناچارا"بایستی تا چند روز آینده نابودی کامل تالاب را تاب بیاوریم!

این ماجرای ترک محل حریق، توسط تمامی مأمورین محیط زیست ناباورانه است، فکر نکنم کسی باشد که نداند آتش در تالاب خشکیده مثل آتش در زیر خاکستر است، متأسفانه به نظر می رسد مدیریت اطفائ بسیار ضعیف بوده و اگر به همین منوال ادامه یابد باید با تالاب گندمان خداحافظی کرد. هرچند که برخلاف مساحت های اعلام شده، با یک برآورد تقریبی به نظر می رسد حدود 300 هکتار تالاب دچار آتش سوزی شده و آتش در حال پیشروی است و به روستای کتک و اراضی کشاورزی گندمان نزدیک شده است.

زنبوردار پیر همراه مان، که مدت 30 سال است در فصل تابستان چادرش را در تالاب بر پا داشته و از بدو این حادثه ی تلخ در محل حضور داشته با چشمانی خیس می گوید: آتش سوزی از عصر روز شنبه(28/6/88) در قسمت غربی تالاب و از سمت  روستای نصیرآباد شروع شد و تا روز دوشنبه که مأمورین فهمیدن و آمدن، آتش به اواسط ضلع شمالی تالاب در محل چشمه های کلار که کندوهای من قرار دارد رسید ( که مساحتی در حدود 100 هکتار را شامل می شود ) و در روز دوشنبه(30/6/88)باد شدید و کم نظیری(که در طول 30 سال گذشته به یاد نداشتم و چادرو را انداخت) آتش را یک دفعه شعله ور کرد و سطح وسیعی از تالاب دچار آتش سوزی شد و در آن زمان(یعنی حدودا" 40 ساعت پس از شروع آتش سوزی) مأمورین آمدند و زحمات زیادی هم کشیدند و ...،

«و اما این که، این ماجرا پرسشی تلخ را ایجاد میکند ... ؟»

بد نیست به یاد روزهای خوش این تالاب اشاره ای اجمالی به سرگذشت ش بیاندازیم:

تالاب بین المللی گندمان نام خود را از شهری تاریخی که در ضلع شمال شرقی آن واقع شده وبه همین نام خوانده می شود(گندمان)، گرفته که منطقه ییلاقی خانواده های سلطنتی در قرن های گذشته بوده و برخی آثار به جا مانده از سکونت گاه های آن زمان در تالاب به چشم می خورد.

تالاب گندمان جزو تالاب های ثبت شده در دفتر بین المللی تحقیقات پرندگان آبزی «لندن – 1352» می باشد.

این تالاب با مساحتی حدود 1000 هکتار و با ارتفاع حدود 2215 متر از سطح دریا در فاصله 20 کیلومتری بروجن و 4 کیلومتری شهر گندمان قرار گرفته است.

دسترسی به تالاب از طریق جاده آسفالته روستاهای حسین آباد و نصیر آباد میسر است.

 رشته کوه کلار با ارتفاع بالغ بر 3500 متر، از غرب تا جنوب اين تالاب کشيده شده، که برخی نقاط آن در اکثر ماههای سال پوشیده از برف است.  

تعداد 8 روستا در حاشیه تالاب واقع شده که جمعیتی بالغ بر 10000 نفر را در خود جای داده اند.

این تالاب در یکی از نواحي ييلاقي و سردسیری چهارمحال و بختیاری واقع شده و دارای زمستانهای بسیار سرد می باشد، سردترین ماه سال در این منطقه دی ماه(تا 30 درجه سانتی گراد زیر صفر) و گرمترین ماه سال تیرماه(تا 30 درجه بالای صفر) می باشد.

از منابع آبی تالاب، علاوه بر نزولات جوی، می توان رودخانه آق بلاغ(که از خروجی تالاب چغاخور سرچشمه گرفته و به رودخانه گدارکبک منتهی می شود) و چشمه های حاشیه تالاب(چشمه های گل کوچک، گل بزرگ، مرادان، شیر برنجی و نصیر آباد) را نام برد.

پوشش گیاهی تالاب را عمدتا گونه های حاشیه ای و نم پسند (درختان بید، مرغ، جگن، نی، لوئی، زنبق، آلاله آبی، هزار نی، بارهنگ آبی، نخل مرداب، عدسک آبی، بزواش، سه کوله خیز، اسپارگانیوم و ... ) تشکیل می دهند.

 اطراف تالاب پوشيده از مرغزاري زيباست که معمولاً به عنوان مرتعی غني براي چراي احشام استفاده شده و محاط در اراضی کشاورزی می باشد(در سال های گذشته پرورش گاو میش در نی زارهای این تالاب رونق داشته است)

گونه های جانوری غالب تالاب را پرندگان به خود اختصاص می دهند(محل زمستان گذرانی پرندگان مهاجر و اسکان دائم پرندگان بومی)، قریب به 15 گونه پرنده ی بومی(لک لک ها، چنگر، سنقر، شکاری ها و ...)، انواع مارها و قورباغه ها و لاک پشت ها و پستاندارانی نظیر گراز، شغال، گرگ، خفاش، روباه، خرگوش و ماهی های گورخری، سفید کولی و ماهی پوزه ای و سیاه ماهی در این تالاب دیده می شوند.

تالاب گندمان یکی از زیست بوم های پرندگان مهاجر(مرغابي ها، باکلان،کوکر، سلیم، حواصیل و آنقوت و ...) است و قریب به 30 الی 35 گونه پرنده مهاجر نواحي سردسير شمالي با جمعیت های زیاد، همه ساله در اواخر فصل پائيز جهت گذران دورۀ زمستان و تخم‌گذاري به اين تالاب مهاجرت مي‌کنند.

سنت پرورش اسب از زمانهاي بسيار دور در اين منطقه ی بختياري معمول بوده و نژاد ويژه‌اي به وجود آورده است كه آميزه‌اي از نژاد بومي و عربي است(اسبان بختياري بسيار چابک و پرطاقت)

از جمله عوامل نابود کننده ی تالاب گندمان، عدم رعایت حق آبه و خشک شدن رودخانه ی دائمی آق بلاغ، برداشت آب جهت بخش کشاورزی(حفر حدود 200 حلقه چاه مجاز و غیر مجاز)، برداشت نی(به صورت دستی و یا با استفاده از ادوات گشاورزی) و حالا هم که آتش سوزی است.

دبی متوسط سالانه ی رودخانه ی آق بلاغ قبل از احداث سد بر روی خروجی تالاب چغاخور(که برای مصارف پتروشیمی بروجن و کارخانه های فولاد و سیمان و همچنین دشت های کشاورزی بروجن، فرادنبه و سفید دشت در نظر گرفته شده است) حدود ۲ تا ۳ متر مکعب بر ثانیه بوده که متأسفانه در دهه ی اخیر به کمتر از نیم متر رسیده و در تابستان سال جاری خشکی حدود 80 درصدی تالاب را به دنبال داشته است.

کلام آخر:

فریادهای کمک گندمان را دریابید و از سوختن تمامی بقایای گیاهی اش جلوگیری کنید.