توسعه گردشگري آبي تهديد پرورش دهندگان غيرمجاز ماهي را از بين ميبرد
گسترش بیرویه مزارع مجاز و غیرمجاز پرورش ماهی بر روی سرشاخههای کارون بزرگ تهدیدهای نگرانکنندهای را بهدنبال داشته است که می توانید وضعیت آبزیپروری، آلودگی منابع آبی و تخریب بستر و حریم سرشاخههای کارون را در گزارش مشروح خانم زهرا کشوری در روزنامه ایران مورخه یکم آبان 1392 بخوانید:
توسعه گردشگري آبي تهديد پرورش دهندگان غيرمجاز ماهي را از بين ميبرد
جدال ماهيهاي مجاز و غير مجاز در سرشاخههاي كارون
زهرا كشوري / «چهارمحال و بختياري» آن طور كه بختياريها ميگويند رتبه نخست توليد ماهيهاي «سردابي» و «پرورشي» را در كشور دارد؛ رتبهاي كه بيش از هرچيزي مديون موجهاي سركش سرشاخههاي كارون و زايندهرود در استان است، جايگاهي كه البته يك تهديد بزرگ دارد. آن طور كه سعيد يوسفپور مدير اداره كل حفاظت محيط زيست استان چهارمحال و بختياري ميگويد، گسترش مزارع غيرمجاز پرورش ماهي در بستر رودخانهها، هم محيط زيست سرشاخههاي رودخانههاي مهمي چون كارون و زايندهرود را تهديد ميكند و هم عدم نظارت دستگاهها بر اين مزارع، باعث توليد ماهياني شده كه در سلامت آنها شك و شبهه وجود دارد. شرايطي كه باعث ميشود هومان خاكپور كارشناس منابع طبيعي استان هم آژير قرمز اين وضعيت را به صدا درآورد و بگويد: «وجود مزارع غيرمجاز پرورش ماهي نه تنها بازار بهوجود آمده براي پرورش دهندگان بختياري را تهديد ميكند بلكه موجوديت رودخانهها بويژه كارون را كه آب مصرفي دو استان پائين دست يعني اصفهان و خوزستان را هم تأمين ميكند با تهديد رو به رو كرده است. » او و يوسفپور پيشنهاد ميدهند كه مسئولان در يك همت مضاعف ضمن برچيدن مزارع غيرمجاز، از استعدادهاي بالقوه استان در گردشگري و تأمين برقابي با هدف ايجاد شغل براي جوامع محلي بهره ببرند.
سرشاخههاي كارون در تصرف ماهيان غيرمجاز
وجود مزارع غيرمجاز پرورش ماهي در بستر رودخانههاي استان چهارمحال و بختياري موضوع تازهاي نيست. آنقدر كهنه شده كه يوسفپور احتمال ميدهد مقابله با گسترش آن با مقاومتهاي محلي روبهرو شود. مزارعي كه به گفته هومان خاكپور كارشناس منابع طبيعي چهار محال و بختياري بيشتر روي سرشاخههاي كارون زده شده و محليها كمتر علاقهاي به توليد ماهي سردابي در سرشاخههاي زاينده رود نشان دادهاند. او حفاظت از سرشاخه رودخانههاي مهمي چون زايندهرود و كارون را با توجه به تأثير روي زندگي مردم دو استان پائين دست چون اصفهان و خوزستان با اهميت بالا توصيف ميكند و ميگويد: «با توجه به تأثير آبهاي اين منطقه در استانهاي پایين دستي بايد با يك نگاه فرا منطقي به حل مسأله اقدام كرد تا كيفيت منابع آبي قرباني مزارع پرورش ماهي نشود.»خاكپور شرايط پرورش مزارع مجاز ماهي سردابي در استان را بسيار مطلوب توصيف ميكند اما هشدار ميدهد كه در سالهاي اخير مزارع غيرمجاز مشكلاتي بهوجود آورده كه به اعتقاد خاكپور ميتواند بازاري را كه هماكنون در دست بختياري هاست هم تهديد كند. به گفته خاكپور، بيشتر مزارع غيرمجاز استان روي 24 حوزه آبخيز رودخانه كارون و سرشاخههاي آن زده شده است. همچنين بر اساس آمارهاي او 80 درصد آلودگيهاي موجود در رودخانه كارون ناشي از مزارع مجاز و غير مجاز پرورش ماهي است. او نگراني ديگري هم دارد.
به اعتقاد خاكپور بارگذاريها بسيار بالاتر از توان زيست پالايي رودخانههاست و همين مسأله كيفيت منابع آبي را تهديد ميكند و علاوه بر افت و كاهش مقدار آنها، ورود و ماندگاري آلودگيها در بستر رودخانه را هم در پي دارد. يوسفپور هم كه نگران تأثير ماهيان غير مجاز روي بازار ماهيان سردابي پرورشدهندگان بختياري است، ميگويد: «رتبه اول توليد ماهيان سردابي را داريم اما وجود مزارع غيرمجاز باعث شده زحمات گروههايي كه به صورت مجاز و با مجوز كار ميكنند هم زير سؤال برود.» ماهيهايي كه به گفته او بيشتر مصرف داخلي و استاني دارند اما گاهي به عراق و كشورهاي حاشيه خليج فارس هم صادر ميشوند. آن طور كه او آمار ميدهد تاكنون 207 پرونده شكايت از توليدكنندگان غيرمجاز به مراجع قضايي ارسال شده است. پرورشدهندگاني كه مرزهاي منطقه حفاظت شده را شكسته اند« در مرز منطقه حفاظت شده هلن 40 مزرعه غيرمجاز وجود داشت كه با كمك مراجع قضايي، شماري از آنها تعطيل شده است و پرونده باقي مزارع هم در جريان است.» يوسفپور باز كردن گره كار را در همكاري مراجع چهاردهگانه از جمله دستگاههاي قضايي و سازمان بازرسي ميبيند.
هرچند او اعتقاد دارد ميزان مجازاتهاي مالي كه براي متخلفان در نظر گرفته ميشود كافي نيست وهرگز نميتواند آن طور كه وضعکنندگان قانون ميخواستند بازدارنده باشد. او زنگ هشدار توسعه بيرويه و نامتناسب با توان زيست پالايي رودخانهها و بيتوجهي به ظرفيت آنها را به صدا درميآورد و ميگويد: «بدون شك اين رويه ميتواند كيفيت منابع آبي كشور را تحت تأثير منفي قرار دهد.» منابع آبي كه امروز تمام بيابانها و كويرهاي كشور چشم طمع به آنها دوختهاند تا انتقال آب از سرشاخههاي زاينده رود وكارون به يكي از چالشهاي مهم زيست محيطي كشور تبديل شود. همچنین برداشت خاك از بستر رودخانهها كه به سست شدن زمين و افزايش سيلابها منجر ميشود تنها پيامد فعاليت غيرمجاز در بستر رودخانه كارون نيست. آن طور كه خاكپور ميگويد: «تمام كساني كه دست به اين اقدام ميزنند كمترين دانش و مهارت را درباره آبزيها و پرورش ماهي دارند كه در نتيجه فعاليت آنها اثر سوء روي محيط زيست و آبزيان آن ميگذارد.»
خاكپور نكته مهم ديگري را هم يادآوري ميكند. حوضچههاي فصلي، خاكي هستند. مزارعي كه مجريان باحفر خاك در بستر رودخانه ايجاد ميكنند. اين حوضچهها در فصل زمستان و با بالارفتن دبي رودخانه تخريب و سال آينده دوباره ترميم ميشود. به گفته خاكپور، اين رودخانهها سر شاخههاي اصلي كارون هستند. سرشاخههايي كه سدهاي برقابي بزرگي چون كارون 3 و 4 روي آنها ساخته شده است. به گفته او سد كارون 4 درست در خروجي استان چهارمحال و بختياري قرار دارد. آن طور كه خاكپور ترسيم ميكند ساخت مزارع خاكي در بستر رودخانه سبب تخريب اين بستر ميشود. بنابراين وقتي زمستان يك سيلاب با دبي بالا اتفاق ميافتد تمام خاكهاي بستر رودخانه را با خود ميبرد و اين رسوبها پشت سدها جمع ميشوند. در نهايت هم ظرفيت ذخيره آب پشت سدها را پائين ميآورند و عمر سدها را هم كاهش ميدهند.
همچنين به گفته او يكي از مؤلفههايي كه در بحث مزارع پرورش ماهي بايد در نظر گرفته شود، «حوضچههاي تثبيت» است كه معمولاً در انتهاي رودخانهها قرار دارد. به گفته او مزارع مجاز فيلتر و صافيهايي دارد كه مانع ورود آلودگيها به رودخانهها ميشوند. آلودگيهايي مانند آنتيبيوتيكها و مواد آلی، اما هيچ يك از مزارع خاكي تثبيتكننده ندارند. از سوي ديگر چون مجريان مزارع از دانش و اطلاعات كافي آبزي پروري برخوردار نيستند، آنتي بيوتيكها و مواد آلی زيادي را مصرف ميكنند. ورود بيش از حد مجاز اين مواد به رودخانهها باعث ميشود تمام جانوران آبزي و تنوع زيستي رودخانهها به مخاطره بيفتد. به گفته خاكپور مقاومت آبزيان و ماهيان رودخانه بسيار كمتر از قزلآلاي پرورشي و ماهيهاي سردابي در مقابل اين مواد است و همين مسأله هم سلامت و موجوديت ماهيان رودخانه را تحت تأثير قرار ميدهد. او اعتقاد دارد چون نظارتي روي ماهيان مزارع غيرمجاز نيست، بنابراين ممكن است ماهيهاي بيمار هم وارد چرخه مصرف شوند.
برخورد مطابق قانون
سازمان محيط زيست بيش از هر دستگاهي از سازمان آب منطقهاي و دامپزشكي انتظار دارد كه پرونده مزارع غير مجاز را ببندد. مهري رئيس اداره كل دامپزشكي استان چهار محال و بختياري اعتقاد دارد كه حل اين معضل زمانبر است و به همكاري همه دستگاهها نياز دارد. او همچنين برخلاف نگرانيهایی كه از سوي محيط زيست ومنابع طبيعي ابراز ميشود اعتقاد دارد كه همه مزارع غيرمجاز ايجاد آلودگي نميكنند. البته آماري هم از مزارعي كه ايجاد آلودگي ميكنند، نميدهد.
مهري ميگويد: «بايد يك برنامه پايش روي مزارع غيرمجاز پرورش ماهي صورت بگيرد. اگر شرايط مطلوبي دارند براي آنها مجوز صادر شود اما اگر باعث تخريب محيطزيست ميشوند يا از نظر كيفيت جاي ايراد دارند تعطيل شوند.> او درحالي به دنبال مجوز براي فعاليت پرورشدهندگان غيرمجاز است كه محيط زيست ميگويد بستر و حريم رودخانه جزو اموال ملي است و هيچ شخص حقيقي يا حقوقي حق دخالت در آن را ندارد. مهري همچنين آلودگي ماهيان سردابي در استان را تكذيب ميكند و اعتقاد دارد كه اگر آلودگي هم وجود دارد آنقدر نيست كه بخواهد رسانهاي شود. همچنين درحالي كه خاكپور و يوسفپور اعتقاد دارند كه دستگاههاي متولي نظارتي روي فعاليت مزارع غيرمجاز ندارند ميگويد: «ما روي همه مزارع نظارت داريم و اگر تخلفي صورت بگيرد، با آن برخورد ميشود»، نكتهاي كه محيط زيست و منابع طبيعي آن را قبول ندارند. ازجمله يوسفپور اعتقاد دارد كه اگر نظارتها روي بستر رودخانه و فعاليتهاي انجام گرفته در آن وجود داشت هرگز مزارع غيرمجاز در اين حد گسترش نمييافتند. مهري در پاسخ ميگويد: «در جادههاي كشور مدام تصادف ميشود اما نميشود به دليل آمار تصادف بالا جلوي توليد ماشين را گرفت.» همچنين مهري اعتقاد دارد كه صحبت درباره وضعيت نامطلوب ماهيهاي سردابي در مزارع غير مجاز بايد با سند باشد و نميشود روي صحبت يك دامپزشك يا كارشناس حساب كرد. البته او هم آماري از وضعيت مزارع مجاز و غيرمجاز نميدهد و تأكيد ميكند كه اگر آماري هم وجود داشته باشد، محرمانه است.
«محمد علي مصطفوي» مدير عامل شركت آب منطقهاي استان علاقهاي براي ورود به موضوع ندارد. در نهايت هم به اين پاسخ بسنده ميكند: «با اين موضوع بايد برابر مقررات برخورد كرد.» او تأكيد ميكند كه برخورد با اين مسأله وظيفه دستگاههاي زيادي چون محيط زيست، شيلات، منابع طبيعي و آب منطقهاي و دامپزشكي است.
گردشگري آبي به جاي پرورش ماهي
آن طور كه «خاكپور» ترسيم ميكند بيشتر مزارع غيرمجاز پرورش ماهي روي رودخانههاي سبزكوه، كارون مياني، تاج و بهشت آباد ايجاد شده است. به اعتقاد او بستر اين رودخانه درحالي قرباني توليد غيرمجاز ماهي ميشود كه ميتوان با گسترش گردشگريهاي آبي هم براي اهالي شغل ايجاد كرد و هم از دو رودخانه مهم كشور حفاظت كرد. همچنين به گفته او صاحبان مزارع غيرمجاز در حالي اقدام به ساخت حوضچههاي خاكي در حريم و بستر رودخانهها كردهاند كه اين بخشها براساس قوانين مصوب متعلق به عموم است و استفاده شخصي از آن جرم تلقي ميشود.
خاكپور پتانسيلهاي محيط زيست و طبيعي استان براساس توسعه پايدار را مهمترين راهكار براي تعطيلي مزارعي ميداند كه بشدت منابع آبي كشور را تهديد ميكند. يوسفپور هم مانند خاكپور اعتقاد دارد كه بايد مطالعات و بررسيهاي جدي براي شناخت ظرفيتهاي استان انجام شود تا براساس آن فرصت شغلي و كاري براي افراد محلي به وجود بيايد. او كشاورزي سنتي منطقه را هم يكي از دلايل هدر رفت آبهاي سرزمين خروشان چهار محال و بختياري ميداند و ميگويد: «مسئولان ذيربط بايد شرايط كشت مكانيزه را براي كشاورزان به وجود بياورند.»
نيروگاههاي كوچك برقابي
يوسفپور به مسئولان ذيربط پيشنهاد ميدهد كه براي بوميها شرايط تأسيس نيروگاههاي كوچك برقابي به وجود بيايد تا با فروش برق زندگي خود را اداره كنند. او همچنين به ورزشهاي آبي چون «رفتينگ» اشاره ميكند و ميگويد: آبهاي خروشان چهارمحال و بختياري ميتواند گردشگران آبي را به اين سمت بكشاند. اما براي رسيدن به اين نقطه بايد مسئولان بسترسازي لازم را انجام بدهند. گردشگري آبي چهارمحال و بختياري در حالي بالقوه باقي مانده است كه منابع آبي آن هر روز با تهديد بيشتري رو به رو ميشوند. افكارعمومي شك ندارد كه اگر مسئولان زودتر به داد كارون و سرشاخههايش نرسند، وضعيت رودخانهها به حدي خواهد رسيد كه ديگر نه ميتوان در زمينه گردشگري از آنها سود برد و نه در زمينه پرورش ماهيان سردابي.
نویسنده این وبلاگ(هومان خاکپور)؛ دارای مدرک مهندسی منابع طبیعی دانشگاه تهران بوده و بیش از 20 سال سابقهی کار در بخش منابع طبیعی و آبخیزداری استان چهار محال و بختیاری را دارد.